شيخ ابو على اين وجه را كه از فرّاء حكايت كرديم اوّلا ، به آن كه ( 1 ) گفت : در اين سورت ( 2 ) « ميم » ها بيش از اين مجتمع شد كه هيچ را حذف نكردند ، يعنى آن قول كه گفت : اصل « لمن ما » ( 3 ) بوده است ، « نون » را « ميم » كرده‌اند براى ادغام ، و سه « ميم » جمع شده است كه ( 4 ) نه چهار « ميم » جمع شد در اين سورت ( 5 ) في قوله : . . . وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ ( 6 ) ، و هيچ نيفگندند . و از كسائى حكايت كردند كه او گفت - من وجه تثقيل : « لما » در اين آيت نمىشناسم ، و شيخ ابو على [ گويد : كسائى اين كه گفت دور نگفت از صواب و شيخ ابو على ] ( 7 ) گفت : اگر چنان كه « ان » را تخفيف كردند ( 8 ) و « لمّا » را تثقيل ، و آن را بر « ما » ى نفى تفسير دهند و تفسير آيت چنين گويند : و ما كلّ الَّا ليوفّيهم اللَّه الجزاء ، چنان كه دگر جاى گفت : . . . وَإِنْ كُلُّ ذلِكَ لَمَّا مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا ( 9 ) ، يعنى ، ما كلّ ذلك الَّا متاع الحيوة الدّنيا ، روشن بودى در معنى ، امّا نصب كلَّا مشكل باشد با اين معنى - و اللَّه اعلم بمراده . و اين جمله نحو ، اين جا براى آن گفته شد كه ، خواستم تا معنى آيت بر قراءات ( 10 ) روشن شود و قراءت صحيح و معترض پيدا شود ، و الَّا در پارسى اطناب در نحو شرط نيست ، و بر جمله معنى آيت آن است كه : خداى تعالى همه كس را جزاى عمل بتمامى بدهد ، يا هيچ كس نباشد و الَّا او را جزاى عمل بتمامى بدهد ( 11 ) ، و معنى از اين دو بيرون نيست بر اين اختلاف قراءات و وجوه كه ذكر كرده شد . * ( إِنَّه بِما يَعْمَلُونَ ) * ( 12 ) * ( خَبِيرٌ ) * ، او ( 13 ) به آنچه ايشان مىكنند داناست . آنگه حق تعالى رسول را گفت - و مراد او امّت - كه : راست باش اى محمّد چنان كه تو را فرموده‌اند . سفيان ثورى گفت : على القرآن ( 14 ) ، بر قرآن مستقيم باش ،

--> ( 1 ) . آج ، لب ، آز : آنگه . ( 5 - 2 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل : صورت . ( 3 ) . آو ، آج ، بم ، آز : اين ما . ( 4 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل : گفت . ( 6 ) . سورهء هود ( 11 ) آيهء 48 . ( 7 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء آو ، افزوده شد . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها : كنند . ( 9 ) . سورهء زخرف ( 43 ) آيهء 35 . ( 10 ) . آج ، مل ، مج ، آز : قراءت . ( 11 ) . آو ، آج ، بم ، آز : بدهند . ( 12 ) . اساس : تعملون ، به قياس با متن قرآن مجيد ، تصحيح شد . ( 13 ) . آو ، آج ، بم ، مج ، لب ، آز : كه او . ( 14 ) . آج ، لب ، آز : على القراءة .